ის აქ არის მაგრამ ის აქ არარის

პიროვნების შინაგანი მოდელი და მისი დისკრეპანცია: სოციალურ-კოგნიტიური, ნეიროკოგნიტიური და კლინიკური ანალიზი

ეს ტექსტი წარმოადგენს კონცეპტუალურ ინტეგრაციულ ჩარჩოს (conceptual integrative framework) და ნარატიულ სინთეზს (narrative synthesis), რომლის მიზანია სხვადასხვა დონის მექანიზმების ერთ მოდელში გაერთიანება და ახალი ანალიტიკური კონსტრუქტის — „ანტიპოდური ეფექტის“ — პროპოზიცია.

Abstract

წინამდებარე ნაშრომი განიხილავს ფენომენს, როდესაც ახლობელი ადამიანის შესახებ შენახული შინაგანი კოგნიტიური მოდელი (person/relational schema) სისტემატურად განსხვავდება ამ ადამიანის აქტუალური, მიმდინარე ქცევითი-ემოციური რეალობისგან. ყურადღება ეთმობა შემთხვევებს, სადაც დისკრეპანცია სუბიექტურად აღწერილია არა როგორც „შეცვლა“, არამედ როგორც სტრუქტურული რევერსალი — ახლობელი თითქოს საკუთარი ადრეული ვერსიის „საპირისპირო პოლუსად“ იქცა. ნაშრომი აერთიანებს: (1) სოციალური კოგნიციის მექანიზმებს (person schema, relational schema, assimilation/contrast), (2) ნეიროკოგნიტიურ ჩარჩოებს (ემოციური-ავტომატური რეაქციის პრიორიტეტი, კონტექსტუალური განახლება, predictive processing), (3) კლინიკურ-ფენომენოლოგიურ აღწერას (ნეიროდეგენერაციული და ქრონიკული სომატური მდგომარეობების კონტექსტში) და (4) ambiguous loss-ის კონცეფციას, როგორც გლოვის სპეციფიკური ფორმის ახსნას. ნაშრომი ასევე გვთავაზობს „ანტიპოდური ეფექტის“ კონსტრუქტის ოპერაციონალიზაციის მონახაზს და მისგან გამომდინარე ტესტირებად პროგნოზებს.

1. შესავალი

სოციალურ გარემოში ეფექტური ნავიგაციისთვის ადამიანი ქმნის სხვა ადამიანების შიდა, შეკუმშულ წარმოდგენებს — სქემებს/მოდელებს. ეს წარმოდგენები არ არის ფოტოგრაფიული ჩანაწერები; ისინი სელექციური, ემოციურად შეფერილი და შედარებით სტაბილური კონსტრუქტებია, რომლებიც ჩვეულებრივ ახლდება ურთიერთქმედების სიხშირისა და ახალი ინფორმაციის „სიგნალის“ ძალის პროპორციულად.

დისკრეპანცია განსაკუთრებით მწვავედ იჩენს თავს სამ სიტუაციაში:

1) კონტაქტი ხანგრძლივად იშვიათდება და ამ ინტერვალში ადამიანი მნიშვნელოვნად იცვლება;

2) დაავადება/ქრონიკული მდგომარეობა ცვლის ქცევასა და ემოციურ რეგულაციას;

3) (ექსტრემალური შემთხვევა) ცვლილება სუბიექტურად აღიქმება როგორც რევერსალი/პოლარული გადასვლა („ანტიპოდი“), რაც ხშირად იწვევს შოკს, გაუცხოებას და ზოგჯერ ინტენსიურ სიბრაზეს.

ნაშრომის ამოცანაა იმ მექანიზმების აღწერა, რომლებიც ამ განსხვავებულ „ინტენსივობას“ შეიძლება განაპირობებდეს და შემოგვთავაზოს კონცეპტუალური ჩარჩო, სადაც ეს რეაქციები ფსიქოლოგიურად გასაგებად ჩანს.

2. სოციალური კოგნიცია: სქემები, ინერცია და შედარებითი შეფასება

2.1 Person schema და სქემატური დამუშავება

სოციალური კოგნიციის კლასიკური მიდგომა აჩვენებს, რომ ადამიანები ხშირად ეყრდნობიან შედარებით სტაბილურ ცოდნის სტრუქტურებს სხვა პიროვნებების შესახებ, ნაცვლად იმისა, რომ ყოველჯერ თავიდან „კითხულობდნენ“ მათ (Fiske & Taylor, 1984/1991).

სქემატური დამუშავებისთვის ტიპურია ორი ტენდენცია:

- Assimilation — ახალი ინფორმაცია ინტერპრეტირდება ისე, რომ არსებულ სქემაში „ჩაჯდეს“;

- Schema-consistent preference — სქემასთან შესაბამისი ნიშნები უფრო ადვილად ფიქსირდება/იმახსოვრება, ვიდრე წინააღმდეგობრივი (ტენდენციის დონეზე, არა როგორც უნივერსალური კანონი).

2.2 Relational schema: „ურთიერთობის სკრიპტი“

Relational schema ხაზს უსვამს არა მხოლოდ „ვინ არის ის“, არამედ „როგორ მიდის ჩვენი ურთიერთობა“ ტიპის if–then მოლოდინებს (სკრიპტებს): „როდესაც მე ვაკეთებ X-ს, ის პასუხობს Y-ით“ (Baldwin, 1992).

ამ კუთხით ახლობლის მკვეთრი ცვლილება ხშირად არღვევს ორ დონეს:

- ობიექტურს: ადამიანი სხვანაირად იქცევა;

- სუბიექტურს: ირღვევა ურთიერთობის სკრიპტი და მასთან ერთად ნაწილობრივ საკუთარი თვითაღქმაც („ვინ ვარ მე ამ ურთიერთობაში ახლა?“).

2.3 ნოსტალგია, „პიკური ვერსიის“ მიკერძოება და boundary conditions

ნოსტალგიის კვლევები აჩვენებს, რომ წარსულის გახსენება ხშირად დაკავშირებულია სელექციურობით და ფუნქციურ მიზნებთან — თვითუწყვეტობის (self-continuity) განცდის მხარდაჭერასთან და მნიშვნელობის კონსტრუქციასთან (Wildschut et al., 2006; Sedikides et al., 2008).

შეზღუდვა / boundary conditions (დაზუსტება):

„პიკური პოზიტიური ვერსიის“ ლოგიკა განსაკუთრებით კარგად მუშაობს ისეთ ურთიერთობებში, სადაც:

- საერთო ისტორია ძირითადად უსაფრთხო/სანდოა;

- ემოციური ინვესტიცია მაღალია;

- უარყოფითი გამოცდილებები სრულად არ დომინირებს.

ტრავმულ, ხანგრძლივად კონფლიქტურ ან ამბივალენტურ ურთიერთობებში შესაძლებელია, რომ მეხსიერებაში ნეგატიური პიკები უფრო ხშირი იყოს; ასეთ შემთხვევაში „baseline“ შეიძლება თავიდანვე დაბალი იყოს და „ანტიპოდური“ განცდის დინამიკამ სხვანაირად იმუშაოს (ან საერთოდ არ გაჩნდეს).

2.4 Contrast effect / Social Judgment

შეფასება ხშირად არის შედარებითი: სტიმული ფასდება საწყის წერტილთან მიმართებაში. Social Judgment თეორია აღწერს assimilation/contrast ეფექტებს კომუნიკაციასა და დამოკიდებულებების ცვლილებაში (Sherif & Hovland, 1961).

ამ ჩარჩოში, თუ შიდა reference model მაღალია (idealized/peak baseline), მაშინ თუნდაც ზომიერი გადახრა შეიძლება გადიდებულად აღიქმებოდეს.

2.5 Motivated cognition: რატომ შეიძლება სქემის განახლება „არ გვინდოდეს“

ზოგჯერ სქემის ინერცია დაკავშირებულია არა მხოლოდ ინფორმაციის დეფიციტთან, არამედ მოტივირებულ მსჯელობასთან — სურვილთან, რომ გარკვეული დასკვნა/სტრუქტურა შევინარჩუნოთ (მაგ., ურთიერთობის ფუნდამენტის დაცვა) (Kunda, 1990).

2.6 აღქმის ასიმეტრია ოჯახში

მშობლისა და შვილის სქემები ხშირად ეფუძნება განსხვავებულ საწყის წერტილებს: მშობლისთვის შვილის „საწყისი მოდელი“ შეიძლება იყოს დამოკიდებული ბავშვი; შვილისთვის მშობლის „საწყისი მოდელი“ — ძლიერი ავტორიტეტი. შედეგად, ერთი და იგივე ტრაექტორია შეიძლება ერთისთვის „ნაკლებად დრამატული პროგრესი“ იყოს, მეორისთვის კი „მკვეთრი რეგრესი“.

ამ ასიმეტრიას აძლიერებს მოტივირებული კოგნიცია და როლური სტრუქტურების შენარჩუნების ტენდენცია (Kunda, 1990).

3. ნეიროკოგნიტიური ჩარჩოები (კაუზალობის ენის დაკორექტირებით)

3.1 ემოციური ავტომატიზმი და „სწრაფი“ შეფასებები

ემოციური რეაქციები ხშირად უსწრებს ნელ, კონტექსტუალურ გადამუშავებას. ამ ასპექტის განხილვაში ამიგდალა და მასთან დაკავშირებული სისტემები ხშირად ფიგურირებს როგორც სწრაფი ასოციაციური შეფასების კომპონენტები (კონცეპტუალურად; მაგ., LeDoux, 1996).

3.2 Predictive processing: რატომ არის „ნაცნობი სახე + არანაცნობი ქცევა“ მაღალი დისონანსის წყარო

Predictive coding/processing მიდგომაში ტვინი განიხილება როგორც სისტემა, რომელიც მუდმივად აგენერირებს მოლოდინებს და განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს mismatch-ს — prediction error-ს (Friston, 2005; Clark, 2013).

ახლო ადამიანის შემთხვევაში სტიმული ხშირად ატარებს „მაღალი სანდოობის პრიორებს“: „ვიცი, ვინ არის; ვიცი რას უნდა ველოდო“. როცა ქცევა მკვეთრად „არ ემთხვევა“, სუბიექტურად იზრდება გაურკვევლობა და პროგნოზირების ღირებულება ეცემა, რაც ზრდის დაძაბულობასა და აფექტურ დატვირთვას.

„ენტროპიის“ ენა ამ კონტექსტში გამოყენებულია როგორც ანალოგია, და არა როგორც გაზომილი/მათემატიკურად დათვლილი ენტროპია.

3.3 კონტექსტუალური განახლება როგორც ფუნქციური ამოცანა (არა ერთი უბნის „პასუხისმგებლობა“)

კონტექსტზე მორგებული განახლება და ქცევის რეგულაცია დაკავშირებულია ფართო ფრონტალურ-ლიმბურ ქსელებთან; სტრესის/დაღლილობის/რესურსის დეფიციტისას ეს რეგულაცია ხშირად სუსტდება და სქემატური/ავტომატური რეაქციები დომინანტური ხდება.

3.4 Transactive memory: ახლობელი როგორც „გარე კოგნიტიური ინფრასტრუქტურა“

Transactive memory-ის მიხედვით, ახლო კავშირებში ადამიანები ნაწილობრივ „ანაწილებენ“ ცოდნას/მეხსიერებას და ეყრდნობიან ერთმანეთს როგორც გარე რესურსს (Wegner, 1987). ცვლილება ახლობელში ამ კოგნიტიურ ინფრასტრუქტურასაც არღვევს და ზრდის დეზორიენტაციას.

4. კლინიკური ფენომენოლოგია

ნეიროდეგენერაციული მდგომარეობები და ზოგი ქრონიკული სომატური მდგომარეობა შესაძლოა პირველ რიგში შეეხოს ქცევით რეგულაციას, ემპათიურ პასუხებს, მოტივაციას და ემოციურ ტონს, რის გამოც ოჯახს/ახლობლებს უჩნდება განცდა: „იგივე სახეა/ხმაა, მაგრამ ადამიანი თითქოს აღარ არის იგივე“.

4.1 Ambiguous loss: როდესაც ადამიანი „თან არის და თან არაა“

Ambiguous loss აღწერს დანაკარგს, სადაც ადამიანი ფიზიკურად არსებობს, მაგრამ ფსიქოლოგიურად/ურთიერთობითად არის ნაწილობრივ მიუწვდომელი, რის გამოც გლოვა ხშირად „ვერ იკეტება“ ტრადიციული closure-ის ლოგიკით (Boss, 1999).

5. „ანტიპოდური ეფექტი“ (დიფერენცირება + ოპერაციონალიზაცია + პროგნოზები)

5.1 დეფინიცია

ანტიპოდური ეფექტი — სუბიექტური გამოცდილება და მასთან დაკავშირებული აფექტური რეაქციების კლასტერი, როდესაც ახლობელი ადამიანის მიმდინარე ქცევითი-ემოციური პროფილი აღიქმება როგორც შენახული შინაგანი მოდელის სტრუქტურული რევერსალი (და არა უბრალოდ ცვლილება), და ეს შეუსაბამობა სისტემატურად იწვევს:

- გაუცხოებას,

- შოკის მსგავს განცდას,

- სიბრაზეს/გაღიზიანებას ან მორალურ დაბნეულობას.

5.2 დიფერენცირება ახლო ცნებებისგან (რა არ არის ანტიპოდური ეფექტი)

ანტიპოდური ეფექტი კონცეპტუალურად განსხვავდება:

- ჩვეულებრივი დისტანცირებისგან (როცა ადამიანები „იზრდებიან ერთმანეთისგან შორს“): აქ არა მხოლოდ სიახლოვე იკლებს, არამედ „სქემის ლოგიკა“ იშლება;

- დისილუზიისგან (idealization → realistic update): დისილუზიაში baseline იკლებს, მაგრამ რევერსალის განცდა არაა აუცილებელი;

- ურთიერთკონფლიქტისგან: კონფლიქტში მხარეები შეიძლება უცვლელი სქემებით ებრძოდნენ ერთმანეთს; ანტიპოდში კი თვით სქემა „აღარ ჯდება“;

- სუფთა როლური ცვლილებისგან (მაგ., კარიერა/სტატუსი): როლური ცვლილება შეიძლება ინტეგრირდეს ისე, რომ პიროვნული „პოლარობა“ არ მოიაზრებოდეს.

5.3 ოპერაციონალიზაციის მონახაზი (პროპოზიციული; არადიაგნოსტიკური)

ქვემოთ მოცემულია პროპოზიციული კრიტერიუმები:

5.4 ტესტირებადი პროგნოზები (მოკლე სია)

1) რაც უფრო მაღალია საწყისი reference model (idealized/peak baseline), მით უფრო ინტენსიური იქნება contrast-ით გამწვავებული შეფასება (Sherif & Hovland, 1961).

2) რაც უფრო იშვიათია კონტაქტი ცვლილების პერიოდში (ნაკლები „განახლების ტრიგერი“), მით უფრო მაღალია დისკრეპანციის სუბიექტური განცდა (Fiske & Taylor, 1984/1991).

3) რაც უფრო ძლიერია relational schema (ფიქსირებული if–then სკრიპტები), მით უფრო დიდია script rupture-ის შემდეგ გაუცხოება/შოკი (Baldwin, 1992).

4) ambiguous loss-ის კონტექსტში „მიღება“ უფრო მეტად საჭიროებს რეფრეიმინგს + გლოვის ნარატივის გადაკეთებას, ვიდრე მხოლოდ „ახალი ინფორმაციის მიღებას“ (Boss, 1999).

6. Uncanny valley — როგორც ანალოგია (არა იდენტური მექანიზმი)

Uncanny valley თავდაპირველად აღწერს შფოთვის ზრდას მაშინ, როცა ობიექტი ძალიან ჰგავს ადამიანს, მაგრამ სრულად „არ ემთხვევა“ (Mori, 1970).

აქ იგი გამოიყენება როგორც ანალოგია: ახლობელი „ცნობადია“ (სახე/ხმა/როლი), მაგრამ ქცევითი პროგრამა არ ემთხვევა პროგნოზს, რაც ქმნის „ვიცნობ და ვერ ვცნობ“ ტიპის დისკომფორტს — არა როგორც პირდაპირი იდენტური მექანიზმი, არამედ როგორც ფენომენოლოგიური მსგავსება.

7. გაუცხოება და სიბრაზე: ემოციური რეაქციის ანატომია

7.1 რატომ შეიძლება გაჩნდეს სიბრაზე

სიბრაზე ხშირად მოდის როგორც რეაქცია მიზნის-ბლოკირებაზე, უსამართლობაზე ან უმწეობის განცდაზე. ანტიპოდური ეფექტის კონტექსტში სიბრაზის წყაროები შეიძლება იყოს:

- მოლოდინის რღვევა („აღარ ვიცი რას ველოდო“);

- იდენტობის საფრთხე („ვინ ვარ მე ამ ურთიერთობაში?“);

- უმწეობა (როცა ცვლილებას „ვერ აჩერებ“).

7.2 Ambiguous loss + sick role: ნორმატიული ჩარჩო და სწრაფი აფექტი ერთმანეთს ეჯახება

sick role-ის კლასიკური სოციოლოგიური იდეა უკავშირდება იმას, რომ ავადმყოფობა საზოგადოებრივად ახსნად/„შემამსუბუქებელ“ ჩარჩოში ჯდება (Parsons, 1951).

დაზუსტებული მექანიზმი:

პრობლემა ხშირად არაა ის, რომ „ავტომატური ემოციური სისტემა sick role-ს ვერ ამუშავებს“, არამედ ის, რომ პირველადი აფექტური რეაქცია (გაოცება/შიში/გაღიზიანება) ხშირად უსწრებს ნელ, ნორმატიულ-რაციონალურ რეფრეიმინგს („ის ავადაა; ეს ნებაყოფლობითი არაა“). შედეგად ჩნდება ორმაგი დისონანსი:

- რეაქცია ახლობელზე (გაუცხოება/სიბრაზე), და

- რეაქცია საკუთარ თავზე („ეს ემოცია არ უნდა მქონდეს“), რაც ზრდის სირცხვილს და სუპრესიას.

Ambiguous loss ამ პროცესს ამძაფრებს, რადგან დანაკარგი თითქოს ვერ „იკეტება“ (Boss, 1999).

8. მოდელის განახლების შესაძლებლობა და შეზღუდვები

მოდელის განახლება ხშირად მოითხოვს:

- რეგულარულ კონტაქტს (განახლების მონაცემს),

- კოგნიტიურ რესურსს (დაღლილობის/სტრესის გარეშე),

- და მოტივაციას (ზოგჯერ საჭიროა ძველი მოდელის „გლოვა“) (Kunda, 1990).

ანტიპოდური ეფექტის შემთხვევაში ეს რთულდება, რადგან:

- ხშირად საჭიროა accommodation (სქემის რესტრუქტურაცია), არა მხოლოდ assimilation;

- ambiguous loss-ის გამო „ძველი მოდელი“ მუდმივად რეაქტივდება ადამიანის ფიზიკური არსებობით (Boss, 1999).

9. დასკვნა

ახლობელი ადამიანის „ვერცნობა“ — შოკი, გაუცხოება და სიბრაზე — ხშირად განიცდება როგორც მორალურად მიუღებელი ან „არასწორი“ რეაქცია. წარმოდგენილი ჩარჩო ამ გამოცდილებას სთავაზობს კოგნიტიურ-ემოციურ ლეგიტიმაციას: ძლიერი შიდა მოდელები, relational სკრიპტები და მაღალი reference baseline ქმნის პირობებს, სადაც მკვეთრი mismatch განსაკუთრებით მტკივნეულად აღიქმება (Sherif & Hovland, 1961; Baldwin, 1992). Ambiguous loss ამ ტკივილს ხდის „დაუხურვადს“ (Boss, 1999), ხოლო predictive processing პერსპექტივიდან ნაცნობ სტიმულში არაპროგნოზირებადობის ზრდა შეიძლება განვიხილოთ როგორც მაღალი გაურკვევლობის მდგომარეობა (Friston, 2005; Clark, 2013).

შესაბამისად, ახლობლის ახალი ვერსიის მიღება ხშირად მოითხოვს არა მხოლოდ „გაგებას“, არამედ შიდა მოდელის რესტრუქტურაციას, ძველი baseline-ის გადაფასებას და ურთიერთობის ახალი სკრიპტის შექმნას.

ლიტერატურა:

- Baldwin, M. W. (1992). Relational schemas and the processing of social information.

- Boss, P. (1999). Ambiguous Loss: Learning to Live with Unresolved Grief.

- Clark, A. (2013). Whatever next? Predictive brains, situated agents, and the future of cognitive science.

- Fiske, S. T., & Taylor, S. E. (1984/1991). Social Cognition.

- Friston, K. (2005). A theory of cortical responses.

- Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning.

- Mori, M. (1970). The Uncanny Valley.

- Parsons, T. (1951). The Social System.

- Sedikides, C., & colleagues (2008). Nostalgia as enabler of self-continuity (და მონათესავე ნაშრომები).

- Sherif, M., & Hovland, C. I. (1961). Social Judgment: Assimilation and Contrast Effects in Communication and Attitude Change.

- Wegner, D. M. (1987). Transactive memory: A contemporary analysis of the group mind.

- Wildschut, T., Sedikides, C., Arndt, J., & Routledge, C. (2006). Nostalgia: Content, triggers, functions.